Beeldcolumn: Cognitieve Dissonatie 1 juni, 15 — editorial

Foto’s die vragen oproepen, daar houden wij van. Of nog preciezer gezegd: beelden die leiden tot cognitieve dissonantie; een spanning die ontstaat omdat de kijker hetgeen dat hij of zij visueel waarneemt niet kan rijmen met zijn/haar kennis of denkraam. De psychologie leert ons dat mensen vervolgens de neiging hebben om die kloof te dichten, c.q. de ‘dissonantie’ te verkleinen.

© Marijn Kuijper

Wat te denken van deze momentopname van de talentvolle jonge fotograaf Marijn Kuijper? In eerste instantie ben je geneigd om dit te zien als een typisch ‘oorlogsbeeld’. Rookpluimen en wegrennende mensen op een zandvlakte, waar kan het anders zijn dan in Syrië, Jemen of de Palestijnse gebieden (vaak nog algemener aangeduid als ‘ergens in het Midden-Oosten)? Kinderen in conflictgebied, denk je dan.

Dat Kuijpers geen oorlogsfotograaf is weten we dan nog niet, maar wie wat langer kijkt naar de situatie valt op dat er iets niet klopt aan onze initiële reactie. Is dat kind daar in het midden, het dichtst bij de brandhaard, niet een beetje te blond?! Ja, nu je het zegt...

Maar als dit niet is wat we in eerste instantie dachten dat het was, waar kijken we dán naar? En dat is nu het mooie van een goeie foto: die vraag is niet zomaar beantwoord. We zijn ons bewust van de cognitieve dissonantie maar we hebben niet meteen de mogelijkheid om die ongerijmdheid terug te brengen naar een bevredigende, want bevestigende, conclusie.

Toch is het onwaarschijnlijk dat dit leidt tot irritatie. Nee, in tegendeel. Want zoals gezegd: we hebben juist waardering voor foto’s die niet meteen bevestigen wat we al weten. Dat wil zeggen, mits er dan nog voldoende overblijft aan het beeld dat de moeite van het ongewisse waard is. En dan komen we aan in het gebied van de esthetiek.

Wij accepteren het vraagteken dat dit beeld oproept, simpelweg omdat het een krachtige compositie is, met subtiele contrasten tussen de elementen – de rook, de sporen in het zand, de dynamiek van de rennende kinderen. Juist het nadrukkelijke weglaten van informatie door de keuze voor ‘zwart-wit’ (bij gebrek aan een betere term, want de kracht zit ‘m natuurlijk ook in de rijke schakering aan tonen tussen het absolute wit en het absolute zwart) geeft voeding aan het dissonante potentieel.

De diepzwarte ‘bron’ van de rook die een lange schaduw trekt, waardoor de grond in drie vlakken – licht/donker/licht – wordt verdeeld; de donkere kleding van de achterste figuren dat een sterk contrast vormt tussen de lichtgrijze rookwolk boven hen en de naar de verte almaar witter wordende achtergrond waarbij de horizon een vloeiende overgang vormt van aarde naar lucht; de dramatiek van de reliëfs in het zand... allemaal elementen die we als ‘mooi’ of ‘sterk’ zullen betitelen omdat ze een effectieve vertaling naar onze emoties mogelijk maken.

Voor mij zit de ultieme kracht van deze foto gebundeld in het horizontale ritme ervan. Richt je op het midden van het beeld en beweeg je oog dan langzaam vanaf de uiterste linkerzijde, via de dikke rook naar het eerste rennende kind, dan naar de twee statische figuren op de achtergrond, vervolgens naar het mysterieuze stilstaande kind en kort daaropvolgend het veel lichtere en bijna zwevende (engelachtige) meisje om tenslotte te eindigen met de (duivelachtige) figuur in het zwart in de schaduw aan de ultieme rechterzijde van de foto – die weer op raadselachtige wijze de beweging van het meest linkse (blonde) jongetje lijkt te kopiëren alsof het om hetzelfde subject gaat dat uiteindelijk via de rivier Hades – de mythologische onderwereld uit de Oudheid – heeft bereikt.

Of nou ja, dat zie ik er tenminste in om maar niet te hoeven komen tot onoverbrugbare, daadwerkelijke situatie waarin de foto is genomen. De cognitieve dissonantie in de fotografie, het is mij een waar genoegen!

Tekst door Erik Vroons


Ibasho Gallery presenteert: Tea Ceremony And Flower Arrangement - Max Pinckers in dialoog met Werner Bischof event — 1 mei

Het beeld van Japan, verzadigd door clichés van een ondoordringbare en technologisch geavanceerde eilandnatie met zeer gedefinieerde culturele onderwerpen - zoals...

↠ read more

Kahmann Gallery presenteert: Marvin Newman in 5&33 Gallery event — 1 mei

In de jaren vijftig, een tijd waarin bijna alle kunstfotografen in zwart en wit werkten, durfden maar een paar pioniers met kleur te experimenteren. Een van hen was Marvin Newman...

↠ read more

OPEN CALL: NEW DUTCH TALENT event — 1 mei

GUP Magazine presenteert vol trots de achtste editie van New Dutch Photography Talent: New 2019. Deze toonaangevende publicatie introduceert ieder jaar de 100 beste nieuwe...

↠ read more

Melkweg Expo presenteert: metamorphosis - Lois Cohen & Indiana Roma Voss event — 26 april

Fotograaf Lois Cohen en stylist Indiana Roma Voss exposeren van 19 mei tot 10 juni ‘Metamorphosis’ in Melkweg Expo. Twaalf vrouwelijke iconen uit religie tot...

↠ read more

Adrien Lacheré - Memento Bangkok portfolio — 26 april

Adrien Lacheré (b.1988, FR) ontwikkelde zijn passie voor de fotografie tijdens zijn studies economie, hij maakte zijn eerste fotoreeksen in het dagelijkse...

↠ read more

Ronin - Tales of Solitude portfolio — 24 april

De werken van Ronin (b. 1978, based in NL) variëren van geënsceneerde scènes in nachtlandschappen tot intieme ontmoetingen in barre omstandigheden. We...

↠ read more

Stadsarchief Amsterdam presenteert: Dolf Toussaint event — 24 april

De Amsterdamse fotograaf Dolf Toussaint (1924-2017) zwierf vanaf de jaren zestig met zijn camera door de straten van Amsterdam en bracht de inwoners op sprekende wijze in beeld....

↠ read more

Viktor Van Hoof - Som Wansodany, movie super star was killed portfolio — 24 april

In de jaren ‘60 werd de eerste Cambodjaanse film geproduceerd, groeide het aantal studio’s fenomenaal en kenden de Khmer films een groot succes. Mensen gingen...

↠ read more

Instagram Takeover - Sam Gregg portfolio — 23 april

"Napels zien en sterven," vertelde Johann Wolfgang Von Goethe van Faus Italian Journey in 1786. Tegenwoordig is de uitdrukking een ironische verwijzing geworden naar de...

↠ read more

Kiekie - Olympisch Young Talent event — 18 april

Ook in 2018 gaat KIEKIE voor Olympus Nederland op zoek naar nieuw, jong talent! Met als doel om je uiteindelijk door te ontwikkelen als Olympus Visionary. Als Olympus Visionary...

↠ read more